Εισαγωγή: Η Γυναίκα-Σύμβολο
Η Ωραία Ελένη. Το όνομά της είναι συνώνυμο της απόλυτης ομορφιάς, της γυναίκας που το πρόσωπό της «κατέβασε χίλια καράβια» και πυροδότησε τον πιο θρυλικό πόλεμο της αρχαιότητας. Για αιώνες, η μορφή της έχει παγιωθεί ως το παθητικό έπαθλο, η αιτία μιας δεκαετούς σύγκρουσης μεταξύ Αχαιών και Τρώων. Τι θα γινόταν όμως αν μία από τις πιο εμβληματικές σκηνές της Ιλιάδας, η «Τειχοσκοπία», δεν ήταν απλώς μια παρέλαση ηρώων, αλλά ένα παράθυρο στην ψυχή της ίδιας της Ελένης, αποκαλύπτοντας μια τραγική, σύνθετη και απρόσμενα σύγχρονη φιγούρα;
1. Η Ελένη δεν Είναι Απλά το Έπαθλο – Είναι η Χρονικογράφος του Πολέμου της
Όταν η αγγελιαφόρος των θεών, η Ίριδα, φτάνει για να καλέσει την Ελένη στα τείχη, δεν τη βρίσκει να περιμένει άπραγη τη μοίρα της. Αντίθετα, την ανακαλύπτει να υφαίνει σε έναν μεγάλο, διπλό καμβά από πορφύρα. Το θέμα του υφαντού της είναι συγκλονιστικό: η Ελένη απεικονίζει τις μάχες και τα πάθη των Αχαιών και των Τρώων που υποφέρουν «εξ αφορμής της».
Αυτή δεν είναι μια απλή γυναικεία ασχολία. Η Ελένη, μέσα από την τέχνη της, καταγράφει σαν ιστορικός την τραγωδία που η ίδια προκάλεσε. Αυτό το λογοτεχνικό εύρημα, γνωστό με τον τεχνικό όρο «έκφραση»—η ενσωμάτωση δηλαδή της περιγραφής ενός έργου τέχνης σε ένα κείμενο—προσδίδει στην ηρωίδα μια τραγική διάσταση και αποδεικνύει πόσο βαθιά την απασχολεί η σύγκρουση. Αυτή η πράξη της αυτογνωσίας και της καλλιτεχνικής καταγραφής είναι από μόνη της τραγική, αν και ο Όμηρος θα την επισκιάσει αργότερα με μια ακόμη πιο σπαρακτική σκηνή: εκείνη της Ανδρομάχης που υφαίνει ανύποπτη, την ίδια στιγμή που ο Έκτορας πέφτει νεκρός από το χέρι του Αχιλλέα. Αντί για ένα παθητικό αντικείμενο του πόθου, ο Όμηρος μας παρουσιάζει μια γυναίκα με πλήρη συνείδηση του ρόλου της, που μετατρέπει τον πόνο και την ενοχή σε τέχνη.
2. Η Ομορφιά που (Σχεδόν) Δικαιολογεί την Καταστροφή
Η Ελένη ανεβαίνει στα τείχη και εμφανίζεται μπροστά στους γέροντες της Τροίας. Πρόκειται για τους συμβούλους του Πριάμου, άνδρες που έχουν χάσει γιους, περιουσίες και την ειρήνη τους εξαιτίας της. Η λογική αντίδραση θα ήταν οι κατάρες και η οργή. Όμως, συμβαίνει το ακριβώς αντίθετο. Μόλις την βλέπουν, ψιθυρίζουν μεταξύ τους με δέος και θαυμασμό.
«Κρίμα δεν έχουν οι Αχαιοί, δεν έχουν κρίμα οι Τρώες χάριν ομοίας γυναικός τόσον καιρόν να πάσχουν· τωόντι ομοιάζει ωσάν θεάς η τρομερή θωριά της αλλά και ως είναι ασύγκριτη καλύτερα να φύγει παρά να μείνει συμφορά σ' εμάς και στα παιδιά μας».
Ο Όμηρος δεν περιγράφει ποτέ τα μαλλιά, τα μάτια ή τα χαρακτηριστικά της Ελένης. Δεν χρειάζεται. Αντίθετα, μας δείχνει τον ακατανίκητο αντίκτυπο της ομορφιάς της. Ακόμα και αυτοί που υποφέρουν τα πάνδεινα εξαιτίας της, αναγνωρίζουν τη θεϊκή της όψη σε σημείο που, παρότι εύχονται να φύγει για να σωθούν, ταυτόχρονα αντιλαμβάνονται γιατί ένας τέτοιος πόλεμος ήταν σχεδόν αναπόφευκτος. Η αντίδραση των γερόντων είναι το σπουδαιότερο και πιο εύγλωττο εγκώμιο που θα μπορούσε να γραφτεί ποτέ για την ομορφιά της.
Κι όμως, η πιο εκκωφαντική αντίδραση δεν είναι ο ψίθυρος των συμβούλων, αλλά η φωνή του ίδιου του βασιλιά. Ο Πρίαμος, ο άνδρας που έχει τα πάντα να χάσει, δεν την καταριέται. Την καλεί κοντά του με πατρική στοργή: «Προχώρησε, παιδί μου». Αυτή η τρυφερότητα, που έρχεται από τον μεγαλύτερο παθόντα, υπογραμμίζει την πολυπλοκότητα της θέσης της. Δεν είναι απλώς αντικείμενο πόθου ή μίσους· στην καρδιά της Τροίας, είναι και μια τραγική, σχεδόν υιοθετημένη, κόρη.
3. Μια Πανέξυπνη Σκηνοθετική Παύση στον Χρόνο
Η σκηνή της Τειχοσκοπίας δεν είναι απλώς μια ευκαιρία για να γνωρίσουμε τους ήρωες. Διαδραματίζεται σε μια κρίσιμη στιγμή, διακόπτοντας τη δράση ακριβώς πριν από την καθοριστική μονομαχία μεταξύ του Μενέλαου και του Πάρη, η έκβαση της οποίας υποτίθεται ότι θα τερματίσει τον πόλεμο. Γιατί ο Όμηρος πατάει «παύση» στην αφήγηση;
Η απάντηση αποκαλύπτει την αφηγηματική του μαεστρία. Αυτή η διακοπή εξυπηρετεί έναν εξαιρετικά πρακτικό σκοπό: καλύπτει τον απαραίτητο χρόνο που χρειάζεται στο πεδίο της μάχης για την προετοιμασία της θυσίας και την επικύρωση των όρκων πριν από τη μονομαχία. Η τεχνική αυτή, γνωστή ως «επιβράδυνση», χαρίζει αληθοφάνεια στον αφηγηματικό χρόνο, κάνοντας την ιστορία πιο πιστευτή. Ο Όμηρος αποδεικνύεται πως δεν είναι απλώς ένας παραμυθάς, αλλά ένας ιδιοφυής σκηνοθέτης που ελέγχει απόλυτα τον ρυθμό και τη δομή του έπους, μετατρέποντας μια αφηγηματική ανάγκη σε μια από τις πιο αξιομνημόνευτες και ψυχογραφικές σκηνές της παγκόσμιας λογοτεχνίας.
4. Η Τραγική Ειρωνεία της Απόλυτης Μοναξιάς
Στο τέλος της Τειχοσκοπίας, αφού η Ελένη έχει αναγνωρίσει για χάρη του Πρίαμου τους μεγάλους Αχαιούς αρχηγούς —τον Αγαμέμνονα, τον Οδυσσέα, τον Αίαντα—, το βλέμμα της αναζητά με αγωνία δύο γνώριμες φιγούρες. Ψάχνει να βρει τα θρυλικά της αδέλφια, τους Διόσκουρους—τον ιπποδαμαστή Κάστορα και τον πυγμάχο Πολυδεύκη—τους ήρωες της Σπάρτης με τους οποίους μοιραζόταν την ίδια μητέρα, τη Λήδα. Αναρωτιέται αν δεν ήρθαν στην Τροία από ντροπή για εκείνη.
Εκείνη τη στιγμή, ο ποιητής απευθύνεται απευθείας στο ακροατήριο για να αποκαλύψει μια συντριπτική αλήθεια: «Αυτά 'λεγε και από καιρόν τους είχε η γη σκεπάσει εκεί στην Λακεδαίμονα, στην ποθητήν πατρίδα». Αυτό είναι ένα τέλειο παράδειγμα «επικής ειρωνείας»: ο ακροατής γνωρίζει μια κρίσιμη πληροφορία που ο ήρωας αγνοεί. Η στιγμή αυτή δεν κλείνει απλώς τη σκηνή, αλλά υπογραμμίζει με τον πιο οδυνηρό τρόπο την απόλυτη απομόνωση της Ελένης. Είναι ξένη στην Τροία, αποκομμένη για πάντα από το παρελθόν της στη Σπάρτη, και αγνοεί ακόμη και τον θάνατο των πιο αγαπημένων της προσώπων. Η τραγωδία της δεν είναι μόνο ο πόλεμος γύρω της, αλλά η άβυσσος της μοναξιάς μέσα της.
Συμπέρασμα: Ποια Είναι Τελικά η Ελένη;
Μέσα από αυτές τις λεπτομέρειες, η Τειχοσκοπία μεταμορφώνει την Ελένη. Από ένα μονοδιάστατο σύμβολο ομορφιάς, γίνεται μια γυναίκα με συνείδηση που καταγράφει τον πόνο της, μια παρουσία τόσο ισχυρή που αψηφά το μίσος, και μια τραγική φιγούρα που βιώνει την απόλυτη μοναξιά, αγνοώντας το μέγεθος της απώλειάς της. Ο Όμηρος δεν μας έδωσε απλώς έναν πόλεμο για μια ωραία γυναίκα, αλλά το πορτρέτο μιας γυναίκας που ζει μέσα στην τραγωδία που η ίδια πυροδότησε. Τελικά, η Ιλιάδα δείχνει ότι ο θάνατος είναι προτιμότερος από το να ζεις με το βάρος της ευθύνης ενός πολέμου, παρατηρώντας αβοήθητη και μόνη τον αφανισμό του κόσμου σου.»
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου